Asosiy kontentga o‘tish

Tub sonlar: ta’rif, Eratosfen g‘alviri va 1000 gacha ro‘yxat

AI-chat yuklanmoqda…

Yangilangan:

Tub son — 1 dan katta bo‘lib, faqat ikkita bo‘luvchisi bor natural son: 1 va o‘zi. Eng kichik tub sonlar: 2, 3, 5, 7, 11, 13. 1 dan 100 gacha 25 ta, 1 dan 1000 gacha 168 ta tub son bor. Bu sahifada 1 dan 100 va 1000 gacha jadval, Eratosfen g‘alviri qadamlari, bo‘linish belgilari, tub ko‘paytuvchilarga ajratishning 10 ta misoli va javobli 15 ta mashq berilgan. Shu sahifadagi AI chat «O‘qituvchi» rolida ochiladi: u yangi mashqlar tuzadi va javobingizni tekshiradi.

Jadvallar, qoidalar va mashqlar har doim bepul. AI o‘qituvchi — GPTBot.uz AI chati, mustaqil servis: OpenAI ham, ChatGPT ham emas. Ro‘yxatdan o‘tmasdan butun sayt bo‘yicha jami 3 ta bepul sinov javobi bor va ular yangilanmaydi; keyin davom etish uchun AI paket kerak: narx, muddat va to‘lov usullari chatda ko‘rsatiladi.

Qisqa qoida: tub va murakkab sonlar

  • Tub son: faqat 1 ga va o‘ziga bo‘linadi (2, 3, 5, 7, 11, 13, ...).
  • Murakkab son: ikkitadan ko‘p bo‘luvchisi bor (4, 6, 8, 9, 10, 12, ...).
  • 1 soni tub ham, murakkab ham emas: uning bitta bo‘luvchisi bor.
  • 2 — yagona juft tub son. Boshqa juft sonlar 2 ga bo‘linadi, shuning uchun murakkab.
  • Sonni tub yoki murakkabligini bilish uchun uni √n gacha bo‘lgan tub sonlarga bo‘lib ko‘rish yetarli.
  • Har bir murakkab son tub ko‘paytuvchilarga yagona usulda ajraladi: 60 = 2² · 3 · 5.

Tub sonlar 1 dan 100 gacha

1 dan 100 gacha 25 ta tub son bor:

OraliqTub sonlarSoni
1–102, 3, 5, 74
11–2011, 13, 17, 194
21–3023, 292
31–4031, 372
41–5041, 43, 473
51–6053, 592
61–7061, 672
71–8071, 73, 793
81–9083, 892
91–100971

Tub sonlar jadvali: 1 dan 1000 gacha

1 dan 1000 gacha jami 168 ta tub son bor. Jadvalda ular yuzliklar bo‘yicha berilgan, oxirgi ustunda har bir oraliqdagi soni ko‘rsatilgan. Yig‘indi: 168.

OraliqTub sonlarSoni
1–1002, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, 29, 31, 37, 41, 43, 47, 53, 59, 61, 67, 71, 73, 79, 83, 89, 9725
101–200101, 103, 107, 109, 113, 127, 131, 137, 139, 149, 151, 157, 163, 167, 173, 179, 181, 191, 193, 197, 19921
201–300211, 223, 227, 229, 233, 239, 241, 251, 257, 263, 269, 271, 277, 281, 283, 29316
301–400307, 311, 313, 317, 331, 337, 347, 349, 353, 359, 367, 373, 379, 383, 389, 39716
401–500401, 409, 419, 421, 431, 433, 439, 443, 449, 457, 461, 463, 467, 479, 487, 491, 49917
501–600503, 509, 521, 523, 541, 547, 557, 563, 569, 571, 577, 587, 593, 59914
601–700601, 607, 613, 617, 619, 631, 641, 643, 647, 653, 659, 661, 673, 677, 683, 69116
701–800701, 709, 719, 727, 733, 739, 743, 751, 757, 761, 769, 773, 787, 79714
801–900809, 811, 821, 823, 827, 829, 839, 853, 857, 859, 863, 877, 881, 883, 88715
901–1000907, 911, 919, 929, 937, 941, 947, 953, 967, 971, 977, 983, 991, 99714

Eratosfen g‘alviri: tub sonlarni topish

Eratosfen g‘alviri — qadimgi yunon olimi Eratosfen nomi bilan atalgan usul. U jadvaldan murakkab sonlarni ketma-ket o‘chirib, tub sonlarni qoldiradi. 1 dan 100 gacha qadamlari:

  • 1 dan 100 gacha sonlarni yozing. 1 ni o‘chiring: u tub emas.
  • 2 ni qoldiring, uning karralilarini o‘chiring (4, 6, 8, ..., 100): 49 ta son o‘chadi.
  • Keyingi o‘chirilmagan son — 3. Uni qoldirib, karralilarini o‘chiring (9, 15, 21, ... — 6, 12, 18 kabilari allaqachon o‘chgan): yana 16 ta son o‘chadi.
  • Keyingisi — 5. Karralilari 25, 35, 55, 65, 85, 95: 6 ta yangi son o‘chadi.
  • Keyingisi — 7. Yangi o‘chadiganlar: 49, 77, 91 — jami 3 ta son.
  • Keyingi son 11, lekin 11² = 121 > 100: endi o‘chiriladigan murakkab son qolmadi. To‘xtang.
  • Qolgan sonlar — 25 ta tub son: 2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, 29, 31, 37, 41, 43, 47, 53, 59, 61, 67, 71, 73, 79, 83, 89, 97.

Nega 7 da to‘xtaymiz? Murakkab sonning kamida bitta bo‘luvchisi uning kvadrat ildizidan oshmaydi. 100 gacha murakkab son eng kichik tub bo‘luvchisi bo‘yicha 2, 3, 5 yoki 7 ga bo‘linadi. 1000 gacha jadval uchun 31 gacha tub sonlar yetadi, chunki 31² = 961 < 1000 < 37² = 1369.

Bitta sonni tub ekanini tekshirish

  • n ning kvadrat ildizini taxminan toping: 97 uchun 9 dan sal ko‘p (9² = 81, 10² = 100).
  • n ni shu songacha bo‘lgan tub sonlarga ketma-ket bo‘lib ko‘ring: 2, 3, 5, 7.
  • Birortasiga qoldiqsiz bo‘linsa — murakkab. Hech biriga bo‘linmasa — tub.
  • Misol: 91 ni 7 ga bo‘lamiz: 91 = 7 · 13, murakkab. 97 ni 2, 3, 5, 7 ga bo‘lib bo‘lmaydi, demak 97 tub. 221 = 13 · 17 — murakkab (221 ni 11 gacha tub sonlarga bo‘lib ko‘rsangiz, 13 ga bo‘linishini ko‘rasiz). 997 — tub: 31 gacha 11 ta tub songa bo‘linmaydi.

Bo‘linish belgilari

Bo‘luvchiBelgisiMisol
2Oxirgi raqam juft (0, 2, 4, 6, 8)358 — bo‘linadi
3Raqamlar yig‘indisi 3 ga bo‘linadi729: 7 + 2 + 9 = 18 — bo‘linadi
4Oxirgi ikki raqamdan tuzilgan son 4 ga bo‘linadi1352: 52 = 4 · 13 — bo‘linadi
5Oxirgi raqam 0 yoki 5745 — bo‘linadi
6Bir vaqtda 2 ga ham, 3 ga ham bo‘linadi114: juft, 1 + 1 + 4 = 6 — bo‘linadi
8Oxirgi uch raqamdan tuzilgan son 8 ga bo‘linadi5120: 120 = 8 · 15 — bo‘linadi
9Raqamlar yig‘indisi 9 ga bo‘linadi459: 4 + 5 + 9 = 18 — bo‘linadi
10Oxirgi raqam 0370 — bo‘linadi
11Toq va juft o‘rindagi raqamlar yig‘indilarining farqi 0 yoki 11 ga bo‘linadi286: 2 + 6 = 8 va 8; farqi 0 — bo‘linadi

Tub ko‘paytuvchilarga ajratish: 10 ta misol

Sonni tub ko‘paytuvchilarga ajratish uchun uni eng kichik tub songa ketma-ket bo‘lamiz, 1 chiqquncha davom ettiramiz. Bir xil ko‘paytuvchilarni daraja bilan yozamiz.

  • 1) 60 = 2² · 3 · 5. Qadamlar: 60 ÷ 2 = 30; 30 ÷ 2 = 15; 15 ÷ 3 = 5; 5 ÷ 5 = 1.
  • 2) 84 = 2² · 3 · 7. Qadamlar: 84 ÷ 2 = 42; 42 ÷ 2 = 21; 21 ÷ 3 = 7; 7 ÷ 7 = 1.
  • 3) 126 = 2 · 3² · 7. Qadamlar: 126 ÷ 2 = 63; 63 ÷ 3 = 21; 21 ÷ 3 = 7; 7 ÷ 7 = 1.
  • 4) 150 = 2 · 3 · 5². Qadamlar: 150 ÷ 2 = 75; 75 ÷ 3 = 25; 25 ÷ 5 = 5; 5 ÷ 5 = 1.
  • 5) 210 = 2 · 3 · 5 · 7. Qadamlar: 210 ÷ 2 = 105; 105 ÷ 3 = 35; 35 ÷ 5 = 7; 7 ÷ 7 = 1.
  • 6) 360 = 2³ · 3² · 5. Qadamlar: 360 ÷ 2 = 180; 180 ÷ 2 = 90; 90 ÷ 2 = 45; 45 ÷ 3 = 15; 15 ÷ 3 = 5; 5 ÷ 5 = 1.
  • 7) 462 = 2 · 3 · 7 · 11. Qadamlar: 462 ÷ 2 = 231; 231 ÷ 3 = 77; 77 ÷ 7 = 11; 11 ÷ 11 = 1.
  • 8) 693 = 3² · 7 · 11. Qadamlar: 693 ÷ 3 = 231; 231 ÷ 3 = 77; 77 ÷ 7 = 11; 11 ÷ 11 = 1.
  • 9) 1001 = 7 · 11 · 13. Qadamlar: 1001 ÷ 7 = 143; 143 ÷ 11 = 13; 13 ÷ 13 = 1.
  • 10) 1260 = 2² · 3² · 5 · 7. Qadamlar: 1260 ÷ 2 = 630; 630 ÷ 2 = 315; 315 ÷ 3 = 105; 105 ÷ 3 = 35; 35 ÷ 5 = 7; 7 ÷ 7 = 1.

Natijani tekshirish uchun ko‘paytuvchilarni ko‘paytirib ko‘ring: 60: 2 · 2 · 3 · 5 = 60. Tub ko‘paytuvchilarga ajratish kasrlarni qisqartirish hamda umumiy bo‘luvchi va karrali topish uchun kerak.

Tub sonlar haqida yana

  • Tub sonlar cheksiz ko‘p: buni qadimgi yunon matematigi Evklid isbotlagan.
  • Egizak tub sonlar — farqi 2 ga teng tub juftliklar. 1 dan 100 gacha ularning 8 tasi bor: (3; 5), (5; 7), (11; 13), (17; 19), (29; 31), (41; 43), (59; 61), (71; 73).
  • 3 dan katta har bir tub son 6k − 1 yoki 6k + 1 ko‘rinishda bo‘ladi (masalan, 5 = 6 − 1, 7 = 6 + 1, 11 = 12 − 1). Lekin teskarisi to‘g‘ri emas: 25 = 24 + 1 tub emas.
  • Hamma natural sonlar tub ko‘paytuvchilarga yagona usulda ajraladi (tartibni hisobga olmaganda).

Tipik xatolar

  • 1 ni tub son deb hisoblash. Tub sonning ikkita bo‘luvchisi bor, 1 ning esa bitta.
  • Hamma toq sonlarni tub deb o‘ylash: 9, 15, 21, 25, 27, 33, 35, 49, 91 toq, lekin murakkab.
  • 2 ni tub sonlar ro‘yxatiga qo‘shishni unutish yoki uni «juft, demak tub emas» deb o‘chirib tashlash.
  • Tub ko‘paytuvchilarga ajratishda tub bo‘lmagan sonda to‘xtash: 60 = 6 · 10 hali tugallanmagan, 6 va 10 ni ham ajrating.
  • Bo‘linishni faqat oxirgi raqamga qarab aniqlash. 3 va 9 uchun raqamlar yig‘indisini qarang.
  • Sonni tub deb aytishdan oldin √n gacha barcha tub sonlarni tekshirmaslik.

15 ta mashq

Avval o‘zingiz bajaring, keyin pastdagi javoblar bilan solishtiring. Kerak bo‘lsa, yuqoridagi jadval va bo‘linish belgilaridan foydalaning.

  • 1) 1 dan 30 gacha barcha tub sonlarni yozing.
  • 2) 51 tub sonmi?
  • 3) 87 tub sonmi?
  • 4) 97 tub sonmi? √97 dan kichik tub bo‘luvchilarni tekshiring.
  • 5) 119 ni tub ko‘paytuvchilarga ajrating.
  • 6) 143 ni tub ko‘paytuvchilarga ajrating.
  • 7) 72 ni tub ko‘paytuvchilarga ajrating.
  • 8) 180 ni tub ko‘paytuvchilarga ajrating.
  • 9) 495 ni tub ko‘paytuvchilarga ajrating.
  • 10) 1001 ni tub ko‘paytuvchilarga ajrating.
  • 11) 1 dan 100 gacha nechta egizak tub juftlik bor? Egizak tublar — farqi 2 ga teng tub sonlar, masalan 3 va 5.
  • 12) 200 dan keyingi birinchi tub sonni toping.
  • 13) 30 ni ikkita tub sonning yig‘indisi shaklida yozing (hamma usulni toping).
  • 14) 301 tub sonmi? 7 ga bo‘lib ko‘ring.
  • 15) 400 dan 500 gacha nechta tub son bor?

Mashqlar javoblari

  • 1) 2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, 29.
  • 2) Yo‘q: 51 = 3 · 17 (5 + 1 = 6, 3 ga bo‘linadi).
  • 3) Yo‘q: 87 = 3 · 29 (8 + 7 = 15, 3 ga bo‘linadi).
  • 4) Ha. 97 ni 2, 3, 5, 7 ga bo‘lib ko‘ring (10² = 100 > 97): hech qaysisiga bo‘linmaydi.
  • 5) 119 = 7 · 17.
  • 6) 143 = 11 · 13.
  • 7) 72 = 2³ · 3².
  • 8) 180 = 2² · 3² · 5.
  • 9) 495 = 3² · 5 · 11.
  • 10) 1001 = 7 · 11 · 13.
  • 11) 8 ta: (3; 5), (5; 7), (11; 13), (17; 19), (29; 31), (41; 43), (59; 61), (71; 73).
  • 12) 211. (201 = 3 · 67, 203 = 7 · 29, 205 = 5 · 41, 207 = 9 · 23, 209 = 11 · 19, 211 — tub.)
  • 13) 7 + 23, 11 + 19, 13 + 17.
  • 14) Yo‘q: 301 = 7 · 43.
  • 15) 17 ta: 401, 409, 419, 421, 431, 433, 439, 443, 449, 457, 461, 463, 467, 479, 487, 491, 499.

Tub ko‘paytuvchilar umumiy bo‘luvchi va karrali topishda ishlatiladi: umumiy bo‘luvchi va karrali topish. Sonlarni xayolda tez hisoblash uchun og‘zaki hisoblash usullari sahifasiga qarang, ko‘paytirish asosi uchun — karra jadvali. Boshqa ma’lumotnoma jadval: rim raqamlari jadvali. onlayn testlar katalogida boshqa fanlar bo‘yicha savollar bor. AI paket shartlari AI chat tariflari sahifasida. Boshqa vazifalar uchun o‘zbek tilidagi AI chatni oching.

AI paket bo‘yicha savolingiz bo‘lsa, bizga Telegram’da yoki ceo@gptbot.uz manziliga yozing.

FAQ

Ko‘p beriladigan savollar

1 tub sonmi?

+

Yo‘q. Tub sonning aynan ikkita bo‘luvchisi bo‘ladi: 1 va o‘zi. 1 ning esa bitta bo‘luvchisi bor, shuning uchun u tub ham, murakkab ham hisoblanmaydi.

Nima uchun 2 tub son, lekin juft?

+

2 faqat 1 ga va o‘ziga bo‘linadi, shuning uchun tub. Qolgan juft sonlar 2 ga ham bo‘linadi: ularning kamida uchta bo‘luvchisi bor. Shu sababli 2 — yagona juft tub son.

1 dan 100 gacha nechta tub son bor?

+

25 ta: 2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, 29, 31, 37, 41, 43, 47, 53, 59, 61, 67, 71, 73, 79, 83, 89, 97.

1 dan 1000 gacha nechta tub son bor?

+

168 ta. Eng kattasi — 997. Ularning to‘liq ro‘yxati yuqoridagi jadvalda yuzliklar bo‘yicha berilgan.

Eng katta tub son qaysi?

+

Eng kattasi yo‘q: tub sonlar cheksiz ko‘p. Har qanday tub sonlar ro‘yxati uchun undan katta yana bitta tub son topiladi. Kompyuterlar bilan topilgan juda katta tub sonlar bor, lekin ular ro‘yxatni tugatmaydi.

Tub son va o‘zaro tub sonlar farqi nima?

+

Tub son — bitta son haqida (faqat 1 va o‘ziga bo‘linadi). O‘zaro tub sonlar — ikkita sonning umumiy bo‘luvchisi faqat 1 bo‘ladi. Masalan, 8 va 15 tub emas, lekin o‘zaro tub: ularning EKUB qiymati 1.

AI o‘qituvchi bepulmi?

+

Jadvallar, qoidalar va mashqlar bepul. AI o‘qituvchining tushuntirish va tekshiruvlari uchun butun sayt bo‘yicha jami 3 ta bepul sinov javobi bor, ular AI chat bilan umumiy va har kuni yangilanmaydi; keyin AI paket kerak.

Bu ChatGPT’mi?

+

Yo‘q. GPTBot.uz — mustaqil servis: OpenAI ham, ChatGPT ham emas. Tushuntirishni boshqa kompaniyaning til modeli beradi; qaysi model javob bergani har bir javob ostida yozilgan.