Eng katta umumiy bo‘luvchi va eng kichik umumiy karrali: qoidalar, masalalar
EKUB va EKUKni qadamma-qadam top
Evklid algoritmini o‘rgat
Masalani yech: EKUB yoki EKUK?
10 ta mashq: EKUB va EKUK
Kasrlarni EKUK bilan qo‘shish
Javobimni tekshir
AI-chat yuklanmoqda…
Yangilangan:
EKUB — eng katta umumiy bo‘luvchi: berilgan sonlarning har birini qoldiqsiz bo‘la oladigan eng katta son. EKUK — eng kichik umumiy karrali: berilgan sonlarning hammasiga qoldiqsiz bo‘linadigan eng kichik son. Masalan, 12 va 18 uchun EKUB = 6, EKUK = 36. Bu sahifada ikkala tushuncha ta’rifi, har biri uchun ikki usul (tub ko‘paytuvchilarga ajratish va Evklid algoritmi), masalalarni ham o‘z ichiga olgan 12 ta yechilgan misol va javobli 15 ta mashq bor. Shu sahifadagi AI chat «O‘qituvchi» rolida ochiladi: u yangi mashqlar tuzadi va javobingizni tekshiradi.
Jadvallar, qoidalar va mashqlar har doim bepul. AI o‘qituvchi — GPTBot.uz AI chati, mustaqil servis: OpenAI ham, ChatGPT ham emas. Ro‘yxatdan o‘tmasdan butun sayt bo‘yicha jami 3 ta bepul sinov javobi bor va ular yangilanmaydi; keyin davom etish uchun AI paket kerak: narx, muddat va to‘lov usullari chatda ko‘rsatiladi.
EKUB: faqat umumiy tub ko‘paytuvchilarni oling, har birini eng kichik darajada: 2² · 3 = 12.
EKUK: barcha tub ko‘paytuvchilarni oling, har birini eng katta darajada: 2³ · 3² = 72.
Ikki son uchun: EKUB · EKUK = ikkala sonning ko‘paytmasi. Tekshiring: 12 · 72 = 864 = 24 · 36.
Sonlar o‘zaro tub (umumiy tub ko‘paytuvchisi yo‘q) bo‘lsa, EKUB = 1, EKUK = ko‘paytma: 35 va 48 uchun 1 va 1680.
EKUB masalalarda «eng ko‘p teng qismga bo‘lish» yoki «eng katta kvadrat» savollarida kerak. EKUK — «qachon yana birga bo‘lamiz» va umumiy maxraj masalalarida.
Namunaviy juftliklar jadvali
Sonlar
Tub ko‘paytuvchilar
EKUB
EKUK
8 va 12
2³ va 2² · 3
4
24
12 va 18
2² · 3 va 2 · 3²
6
36
15 va 20
3 · 5 va 2² · 5
5
60
16 va 24
2^4 va 2³ · 3
8
48
24 va 36
2³ · 3 va 2² · 3²
12
72
28 va 42
2² · 7 va 2 · 3 · 7
14
84
36 va 48
2² · 3² va 2^4 · 3
12
144
45 va 75
3² · 5 va 3 · 5²
15
225
35 va 48
5 · 7 va 2^4 · 3
1
1680
60 va 90
2² · 3 · 5 va 2 · 3² · 5
30
180
Ta’riflar va bo‘luvchi-karrali farqi
Bo‘luvchi — berilgan sonni qoldiqsiz bo‘la oladigan son. 12 ning bo‘luvchilari: 1, 2, 3, 4, 6, 12.
Karrali — berilgan songa qoldiqsiz bo‘linadigan son. 12 ning karralilari: 12, 24, 36, 48, 60, ...; ular cheksiz ko‘p.
Umumiy bo‘luvchi — ikkala sonning ham bo‘luvchisi. 12 va 18 uchun: 1, 2, 3, 6. Eng kattasi 6 — EKUB.
Umumiy karrali — ikkala sonning ham karralisi. 12 va 18 uchun: 36, 72, 108, ... Eng kichigi 36 — EKUK.
EKUB har doim sonlarning eng kichigidan katta bo‘lmaydi, EKUK esa eng kattasidan kichik bo‘lmaydi. Agar kattaroq son kichigiga bo‘linsa, EKUB shu kichik son, EKUK esa kattasi bo‘ladi: 6 va 18 uchun EKUB = 6, EKUK = 18.
Ikki usul: ajratish va Evklid algoritmi
1-usul. Tub ko‘paytuvchilarga ajratish
Sonlar kichik bo‘lsa, eng qulay usul. Har bir sonni tub ko‘paytuvchilarga ajratamiz. EKUB uchun umumiy ko‘paytuvchilarni kichik darajada, EKUK uchun hamma ko‘paytuvchilarni katta darajada ko‘paytiramiz. Ajratishni mashq qilish uchun tub sonlar jadvali va ajratish misollari sahifasiga qarang.
2-usul. Evklid algoritmi (EKUB uchun)
Katta sonni kichigiga bo‘lib, qoldiqni toping.
Kichik sonni qoldiqqa bo‘ling. Shunday davom eting.
Qoldiq 0 bo‘lgan qadamdagi bo‘luvchi — EKUB.
EKUK ni formuladan toping: EKUK = a · b ÷ EKUB.
Evklid usuli katta sonlarda qulay: ularni ko‘paytuvchilarga ajratish shart emas. Uch son uchun avval ikkitasining EKUB qiymatini, keyin uni uchinchi son bilan oling: EKUB(a, b, c) = EKUB(EKUB(a, b), c). EKUK uchun ham shunday.
12 ta yechilgan misol
1-misol. 12 va 18 uchun EKUB va EKUK (sanab chiqish)
12 ning bo‘luvchilari: 1, 2, 3, 4, 6, 12. 18 ning bo‘luvchilari: 1, 2, 3, 6, 9, 18.
Umumiy bo‘luvchilar: 1, 2, 3, 6. Eng kattasi 6.
12 ning karralilari: 12, 24, 36, 48. 18 ning karralilari: 18, 36, 54.
Birinchi umumiy karrali — 36.
Tekshiruv: 6 · 36 = 216 = 12 · 18.
Javob: EKUB = 6, EKUK = 36.
2-misol. 24 va 36 uchun EKUB va EKUK (ajratish usuli)
24 = 2³ · 3, 36 = 2² · 3².
EKUB: umumiy ko‘paytuvchilar eng kichik darajada: 2² · 3 = 12.
EKUK: hamma ko‘paytuvchilar eng katta darajada: 2³ · 3² = 72.
Tekshiruv: 12 · 72 = 864 = 24 · 36 = 864.
Javob: EKUB = 12, EKUK = 72.
3-misol. 48 va 60 uchun EKUB va EKUK (ajratish usuli)
48 = 2^4 · 3, 60 = 2² · 3 · 5.
EKUB: umumiy ko‘paytuvchilar eng kichik darajada: 2² · 3 = 12.
EKUK: hamma ko‘paytuvchilar eng katta darajada: 2^4 · 3 · 5 = 240.
Tekshiruv: 12 · 240 = 2880 = 48 · 60 = 2880.
Javob: EKUB = 12, EKUK = 240.
4-misol. 84 va 126 uchun EKUB va EKUK (ajratish usuli)
84 = 2² · 3 · 7, 126 = 2 · 3² · 7.
EKUB: umumiy ko‘paytuvchilar eng kichik darajada: 2 · 3 · 7 = 42.
EKUK: hamma ko‘paytuvchilar eng katta darajada: 2² · 3² · 7 = 252.
Tekshiruv: 42 · 252 = 10584 = 84 · 126 = 10584.
Javob: EKUB = 42, EKUK = 252.
5-misol. 252 va 105 uchun EKUB va EKUK (Evklid algoritmi)
Qoldiq 0 bo‘lgan qadamdagi bo‘luvchi — 21. Demak EKUB = 21.
EKUK = 1071 · 462 ÷ 21 = 494802 ÷ 21 = 23562.
Javob: EKUB = 21, EKUK = 23562.
7-misol. 18, 24 va 30 uchun EKUB va EKUK (uchta son)
18 = 2 · 3², 24 = 2³ · 3, 30 = 2 · 3 · 5.
EKUB: uchalasida bor ko‘paytuvchilar eng kichik darajada: 2 · 3 = 6.
EKUK: hamma ko‘paytuvchilar eng katta darajada: 2³ · 3² · 5 = 360.
Tekshiruv: 360 ni 18, 24 va 30 ga bo‘lamiz: 20, 15, 12 — qoldiqsiz bo‘linadi.
Javob: EKUB = 6, EKUK = 360.
8-misol. 35 va 48 o‘zaro tub sonlar
35 = 5 · 7, 48 = 2^4 · 3.
Umumiy tub ko‘paytuvchi yo‘q, shuning uchun EKUB = 1.
O‘zaro tub sonlarda EKUK = ko‘paytma: 35 · 48 = 1680.
Javob: EKUB = 1, EKUK = 1680.
9-misol. Masala: 48 ta olma va 36 ta nok bir xil sovg‘a to‘plamlariga bo‘linadi. Eng ko‘pi bilan nechta to‘plam bo‘ladi?
Olma ham, nok ham qoldiqsiz bo‘linishi kerak, to‘plamlar soni esa eng katta bo‘lishi lozim. Bu — EKUB.
48 = 2⁴ · 3, 36 = 2² · 3². EKUB = 2² · 3 = 12.
Har bir to‘plamda: 48 ÷ 12 = 4 ta olma, 36 ÷ 12 = 3 ta nok.
Tekshiruv: 12 · 4 = 48, 12 · 3 = 36.
Javob: 12 ta to‘plam: har birida 4 ta olma va 3 ta nok.
10-misol. Masala: ikki avtobus bir bekatdan soat 8:00 da birga chiqdi. Birinchisi har 12 daqiqada, ikkinchisi har 18 daqiqada qaytadi. Ular yana qachon birga bo‘ladi?
Ular ikkala interval butun marta joylashadigan eng yaqin vaqtda uchrashadi. Bu — EKUK.
11-misol. Masala: 84 sm × 60 sm to‘rtburchak polga kvadrat plitkalar yotqiziladi, plitka kesilmaydi. Plitka tomoni eng ko‘pi bilan necha sm va nechta plitka kerak?
Plitka tomoni 84 ga ham, 60 ga ham bo‘linishi kerak, eng kattasi esa — EKUB.
15/36 + 14/36 = 29/36. 29 tub son, 36 ga bo‘linmaydi, kasr qisqarmaydi.
Javob: 29/36.
EKUB kasrlarni qisqartirishda ham kerak: 42/56 ni qisqartirish uchun EKUB(42, 56) = 14 ni topamiz, so‘ng son va maxrajni 14 ga bo‘lamiz: 3/4.
Tipik xatolar
EKUB va EKUK ni almashtirish. EKUB — bo‘luvchi, shuning uchun sonlardan katta bo‘lmaydi; EKUK — karrali, sonlardan kichik bo‘lmaydi.
EKUK ni topishda umumiy ko‘paytuvchini ikki marta olish: 24 va 36 da 2³ · 3² = 72, 2³ · 3 · 2² · 3² emas.
EKUB da eng katta darajani olish. EKUB uchun darajalarning kichigi olinadi: 24 va 36 uchun 2², 2³ emas.
Evklid algoritmida to‘xtashni bilmaslik: qoldiq 0 bo‘lganda to‘xtang va oxirgi bo‘luvchini oling, qoldiqni emas.
Masalada qaysi tushuncha kerakligini aniqlamaslik. «Teng qismga bo‘lish» — EKUB, «yana birga bo‘lish» yoki «umumiy maxraj» — EKUK.
Natijani tekshirmaslik: ikki son uchun EKUB · EKUK = a · b.
15 ta mashq
1–12-mashqlarda EKUB va EKUK ni toping (ikkita yoki uchta son), 13–15-mashqlar — masalalar. Avval o‘zingiz yeching, keyin pastdagi javoblar bilan solishtiring.
1) 8 va 12 sonlarining EKUB va EKUK qiymatlarini toping.
2) 15 va 20 sonlarining EKUB va EKUK qiymatlarini toping.
3) 18 va 27 sonlarining EKUB va EKUK qiymatlarini toping.
4) 36 va 48 sonlarining EKUB va EKUK qiymatlarini toping.
5) 45 va 75 sonlarining EKUB va EKUK qiymatlarini toping.
6) 56 va 84 sonlarining EKUB va EKUK qiymatlarini toping.
7) 72 va 108 sonlarining EKUB va EKUK qiymatlarini toping.
8) 91 va 143 sonlarining EKUB va EKUK qiymatlarini toping.
9) 221 va 323 sonlarining EKUB va EKUK qiymatlarini toping.
10) 360 va 840 sonlarining EKUB va EKUK qiymatlarini toping.
11) 12, 18 va 27 sonlarining EKUB va EKUK qiymatlarini toping.
12) 20, 30 va 45 sonlarining EKUB va EKUK qiymatlarini toping.
13) Masala: 56 ta daftar va 42 ta qalam bir xil to‘plamlarga bo‘linadi. Eng ko‘pi bilan nechta to‘plam bo‘ladi va har birida nechtadan daftar va qalam bor?
14) Masala: uchta chiroq mos ravishda har 6, 8 va 12 soniyada yonadi. Ular bir vaqtda yonib turganda, yana qachon birga yonadi?
15) 7/15 − 3/20 ayirmasini EKUK yordamida hisoblang.
Mashqlar javoblari
1) EKUB = 4, EKUK = 24.
2) EKUB = 5, EKUK = 60.
3) EKUB = 9, EKUK = 54.
4) EKUB = 12, EKUK = 144.
5) EKUB = 15, EKUK = 225.
6) EKUB = 28, EKUK = 168.
7) EKUB = 36, EKUK = 216.
8) EKUB = 13, EKUK = 1001.
9) EKUB = 17, EKUK = 4199.
10) EKUB = 120, EKUK = 2520.
11) EKUB = 3, EKUK = 108.
12) EKUB = 5, EKUK = 180.
13) 14 ta to‘plam (EKUB(56, 42) = 14): har birida 4 ta daftar va 3 ta qalam.
EKUB — eng katta umumiy bo‘luvchi: berilgan sonlarning har birini qoldiqsiz bo‘la oladigan eng katta son. EKUK — eng kichik umumiy karrali: berilgan sonlarning hammasiga qoldiqsiz bo‘linadigan eng kichik son. 12 va 18 uchun EKUB = 6, EKUK = 36.
EKUB va EKUK orasida qanday bog‘lanish bor?
+
Ikki natural son uchun EKUB · EKUK = a · b. Masalan, 12 va 18: 6 · 36 = 216 = 12 · 18. Bu formula bilan EKUB topilgach, EKUK ni tez hisoblash mumkin. Uchta va undan ortiq son uchun bu formula to‘g‘ri kelmaydi.
Qaysi usul yaxshi: ajratishmi yoki Evklid algoritmi?
+
Kichik sonlar uchun ajratish tushunarliroq. Katta sonlar yoki ko‘paytuvchilarga ajratish qiyin bo‘lgan sonlar uchun Evklid algoritmi tezroq. Ikkala usul bir xil natija beradi.
Masalada EKUB yoki EKUK kerakligini qanday bilaman?
+
Narsalarni eng ko‘p teng guruhga bo‘lish, eng katta kvadrat yoki eng uzun teng bo‘lak so‘ralsa — EKUB. Takrorlanadigan hodisalar qachon yana mos tushishi yoki kasrlarning umumiy maxraji so‘ralsa — EKUK.
Sonlardan biri ikkinchisiga bo‘linsa-chi?
+
Shunda EKUB kichik son, EKUK esa katta son bo‘ladi. Masalan, 6 va 18: 18 ÷ 6 = 3, EKUB = 6, EKUK = 18.
AI o‘qituvchi bepulmi?
+
Jadvallar, qoidalar va mashqlar bepul. AI o‘qituvchining tushuntirish va tekshiruvlari uchun butun sayt bo‘yicha jami 3 ta bepul sinov javobi bor, ular AI chat bilan umumiy va har kuni yangilanmaydi; keyin AI paket kerak.
Bu ChatGPT’mi?
+
Yo‘q. GPTBot.uz — mustaqil servis: OpenAI ham, ChatGPT ham emas. Tushuntirishni boshqa kompaniyaning til modeli beradi; qaysi model javob bergani har bir javob ostida yozilgan.