Asosiy kontentga o‘tish

Eng katta umumiy bo‘luvchi va eng kichik umumiy karrali: qoidalar, masalalar

AI-chat yuklanmoqda…

Yangilangan:

EKUB — eng katta umumiy bo‘luvchi: berilgan sonlarning har birini qoldiqsiz bo‘la oladigan eng katta son. EKUK — eng kichik umumiy karrali: berilgan sonlarning hammasiga qoldiqsiz bo‘linadigan eng kichik son. Masalan, 12 va 18 uchun EKUB = 6, EKUK = 36. Bu sahifada ikkala tushuncha ta’rifi, har biri uchun ikki usul (tub ko‘paytuvchilarga ajratish va Evklid algoritmi), masalalarni ham o‘z ichiga olgan 12 ta yechilgan misol va javobli 15 ta mashq bor. Shu sahifadagi AI chat «O‘qituvchi» rolida ochiladi: u yangi mashqlar tuzadi va javobingizni tekshiradi.

Jadvallar, qoidalar va mashqlar har doim bepul. AI o‘qituvchi — GPTBot.uz AI chati, mustaqil servis: OpenAI ham, ChatGPT ham emas. Ro‘yxatdan o‘tmasdan butun sayt bo‘yicha jami 3 ta bepul sinov javobi bor va ular yangilanmaydi; keyin davom etish uchun AI paket kerak: narx, muddat va to‘lov usullari chatda ko‘rsatiladi.

Qisqa qoida: EKUB va EKUK qanday topiladi

  • Sonlarni tub ko‘paytuvchilarga ajrating: 24 = 2³ · 3, 36 = 2² · 3².
  • EKUB: faqat umumiy tub ko‘paytuvchilarni oling, har birini eng kichik darajada: 2² · 3 = 12.
  • EKUK: barcha tub ko‘paytuvchilarni oling, har birini eng katta darajada: 2³ · 3² = 72.
  • Ikki son uchun: EKUB · EKUK = ikkala sonning ko‘paytmasi. Tekshiring: 12 · 72 = 864 = 24 · 36.
  • Sonlar o‘zaro tub (umumiy tub ko‘paytuvchisi yo‘q) bo‘lsa, EKUB = 1, EKUK = ko‘paytma: 35 va 48 uchun 1 va 1680.
  • EKUB masalalarda «eng ko‘p teng qismga bo‘lish» yoki «eng katta kvadrat» savollarida kerak. EKUK — «qachon yana birga bo‘lamiz» va umumiy maxraj masalalarida.

Namunaviy juftliklar jadvali

SonlarTub ko‘paytuvchilarEKUBEKUK
8 va 122³ va 2² · 3424
12 va 182² · 3 va 2 · 3²636
15 va 203 · 5 va 2² · 5560
16 va 242^4 va 2³ · 3848
24 va 362³ · 3 va 2² · 3²1272
28 va 422² · 7 va 2 · 3 · 71484
36 va 482² · 3² va 2^4 · 312144
45 va 753² · 5 va 3 · 5²15225
35 va 485 · 7 va 2^4 · 311680
60 va 902² · 3 · 5 va 2 · 3² · 530180

Ta’riflar va bo‘luvchi-karrali farqi

  • Bo‘luvchi — berilgan sonni qoldiqsiz bo‘la oladigan son. 12 ning bo‘luvchilari: 1, 2, 3, 4, 6, 12.
  • Karrali — berilgan songa qoldiqsiz bo‘linadigan son. 12 ning karralilari: 12, 24, 36, 48, 60, ...; ular cheksiz ko‘p.
  • Umumiy bo‘luvchi — ikkala sonning ham bo‘luvchisi. 12 va 18 uchun: 1, 2, 3, 6. Eng kattasi 6 — EKUB.
  • Umumiy karrali — ikkala sonning ham karralisi. 12 va 18 uchun: 36, 72, 108, ... Eng kichigi 36 — EKUK.

EKUB har doim sonlarning eng kichigidan katta bo‘lmaydi, EKUK esa eng kattasidan kichik bo‘lmaydi. Agar kattaroq son kichigiga bo‘linsa, EKUB shu kichik son, EKUK esa kattasi bo‘ladi: 6 va 18 uchun EKUB = 6, EKUK = 18.

Ikki usul: ajratish va Evklid algoritmi

1-usul. Tub ko‘paytuvchilarga ajratish

Sonlar kichik bo‘lsa, eng qulay usul. Har bir sonni tub ko‘paytuvchilarga ajratamiz. EKUB uchun umumiy ko‘paytuvchilarni kichik darajada, EKUK uchun hamma ko‘paytuvchilarni katta darajada ko‘paytiramiz. Ajratishni mashq qilish uchun tub sonlar jadvali va ajratish misollari sahifasiga qarang.

2-usul. Evklid algoritmi (EKUB uchun)

  • Katta sonni kichigiga bo‘lib, qoldiqni toping.
  • Kichik sonni qoldiqqa bo‘ling. Shunday davom eting.
  • Qoldiq 0 bo‘lgan qadamdagi bo‘luvchi — EKUB.
  • EKUK ni formuladan toping: EKUK = a · b ÷ EKUB.

Evklid usuli katta sonlarda qulay: ularni ko‘paytuvchilarga ajratish shart emas. Uch son uchun avval ikkitasining EKUB qiymatini, keyin uni uchinchi son bilan oling: EKUB(a, b, c) = EKUB(EKUB(a, b), c). EKUK uchun ham shunday.

12 ta yechilgan misol

1-misol. 12 va 18 uchun EKUB va EKUK (sanab chiqish)

  • 12 ning bo‘luvchilari: 1, 2, 3, 4, 6, 12. 18 ning bo‘luvchilari: 1, 2, 3, 6, 9, 18.
  • Umumiy bo‘luvchilar: 1, 2, 3, 6. Eng kattasi 6.
  • 12 ning karralilari: 12, 24, 36, 48. 18 ning karralilari: 18, 36, 54.
  • Birinchi umumiy karrali — 36.
  • Tekshiruv: 6 · 36 = 216 = 12 · 18.

Javob: EKUB = 6, EKUK = 36.

2-misol. 24 va 36 uchun EKUB va EKUK (ajratish usuli)

  • 24 = 2³ · 3, 36 = 2² · 3².
  • EKUB: umumiy ko‘paytuvchilar eng kichik darajada: 2² · 3 = 12.
  • EKUK: hamma ko‘paytuvchilar eng katta darajada: 2³ · 3² = 72.
  • Tekshiruv: 12 · 72 = 864 = 24 · 36 = 864.

Javob: EKUB = 12, EKUK = 72.

3-misol. 48 va 60 uchun EKUB va EKUK (ajratish usuli)

  • 48 = 2^4 · 3, 60 = 2² · 3 · 5.
  • EKUB: umumiy ko‘paytuvchilar eng kichik darajada: 2² · 3 = 12.
  • EKUK: hamma ko‘paytuvchilar eng katta darajada: 2^4 · 3 · 5 = 240.
  • Tekshiruv: 12 · 240 = 2880 = 48 · 60 = 2880.

Javob: EKUB = 12, EKUK = 240.

4-misol. 84 va 126 uchun EKUB va EKUK (ajratish usuli)

  • 84 = 2² · 3 · 7, 126 = 2 · 3² · 7.
  • EKUB: umumiy ko‘paytuvchilar eng kichik darajada: 2 · 3 · 7 = 42.
  • EKUK: hamma ko‘paytuvchilar eng katta darajada: 2² · 3² · 7 = 252.
  • Tekshiruv: 42 · 252 = 10584 = 84 · 126 = 10584.

Javob: EKUB = 42, EKUK = 252.

5-misol. 252 va 105 uchun EKUB va EKUK (Evklid algoritmi)

  • Ketma-ket bo‘lamiz: 252 = 2 · 105 + 42; 105 = 2 · 42 + 21; 42 = 2 · 21 + 0.
  • Qoldiq 0 bo‘lgan qadamdagi bo‘luvchi — 21. Demak EKUB = 21.
  • EKUK = 252 · 105 ÷ 21 = 26460 ÷ 21 = 1260.

Javob: EKUB = 21, EKUK = 1260.

6-misol. 1071 va 462 uchun EKUB va EKUK (Evklid algoritmi)

  • Ketma-ket bo‘lamiz: 1071 = 2 · 462 + 147; 462 = 3 · 147 + 21; 147 = 7 · 21 + 0.
  • Qoldiq 0 bo‘lgan qadamdagi bo‘luvchi — 21. Demak EKUB = 21.
  • EKUK = 1071 · 462 ÷ 21 = 494802 ÷ 21 = 23562.

Javob: EKUB = 21, EKUK = 23562.

7-misol. 18, 24 va 30 uchun EKUB va EKUK (uchta son)

  • 18 = 2 · 3², 24 = 2³ · 3, 30 = 2 · 3 · 5.
  • EKUB: uchalasida bor ko‘paytuvchilar eng kichik darajada: 2 · 3 = 6.
  • EKUK: hamma ko‘paytuvchilar eng katta darajada: 2³ · 3² · 5 = 360.
  • Tekshiruv: 360 ni 18, 24 va 30 ga bo‘lamiz: 20, 15, 12 — qoldiqsiz bo‘linadi.

Javob: EKUB = 6, EKUK = 360.

8-misol. 35 va 48 o‘zaro tub sonlar

  • 35 = 5 · 7, 48 = 2^4 · 3.
  • Umumiy tub ko‘paytuvchi yo‘q, shuning uchun EKUB = 1.
  • O‘zaro tub sonlarda EKUK = ko‘paytma: 35 · 48 = 1680.

Javob: EKUB = 1, EKUK = 1680.

9-misol. Masala: 48 ta olma va 36 ta nok bir xil sovg‘a to‘plamlariga bo‘linadi. Eng ko‘pi bilan nechta to‘plam bo‘ladi?

  • Olma ham, nok ham qoldiqsiz bo‘linishi kerak, to‘plamlar soni esa eng katta bo‘lishi lozim. Bu — EKUB.
  • 48 = 2⁴ · 3, 36 = 2² · 3². EKUB = 2² · 3 = 12.
  • Har bir to‘plamda: 48 ÷ 12 = 4 ta olma, 36 ÷ 12 = 3 ta nok.
  • Tekshiruv: 12 · 4 = 48, 12 · 3 = 36.

Javob: 12 ta to‘plam: har birida 4 ta olma va 3 ta nok.

10-misol. Masala: ikki avtobus bir bekatdan soat 8:00 da birga chiqdi. Birinchisi har 12 daqiqada, ikkinchisi har 18 daqiqada qaytadi. Ular yana qachon birga bo‘ladi?

  • Ular ikkala interval butun marta joylashadigan eng yaqin vaqtda uchrashadi. Bu — EKUK.
  • 12 = 2² · 3, 18 = 2 · 3². EKUK = 2² · 3² = 36.
  • 8:00 dan 36 daqiqa o‘tgach: 8:36.
  • Tekshiruv: 36 ÷ 12 = 3 marta, 36 ÷ 18 = 2 marta, butun son.

Javob: soat 8:36 da.

11-misol. Masala: 84 sm × 60 sm to‘rtburchak polga kvadrat plitkalar yotqiziladi, plitka kesilmaydi. Plitka tomoni eng ko‘pi bilan necha sm va nechta plitka kerak?

  • Plitka tomoni 84 ga ham, 60 ga ham bo‘linishi kerak, eng kattasi esa — EKUB.
  • 84 = 2² · 3 · 7, 60 = 2² · 3 · 5. EKUB = 2² · 3 = 12.
  • Uzunlik bo‘yicha: 84 ÷ 12 = 7 ta, eni bo‘yicha: 60 ÷ 12 = 5 ta.
  • Plitkalar soni: 7 · 5 = 35.

Javob: tomoni 12 sm, jami 35 ta plitka.

12-misol. Kasrlarni qo‘shish: 5/12 + 7/18

  • Umumiy maxraj — maxrajlar uchun EKUK topamiz: 12 = 2² · 3, 18 = 2 · 3², EKUK = 36.
  • Qo‘shimcha ko‘paytuvchilar: 36 ÷ 12 = 3 va 36 ÷ 18 = 2.
  • 5/12 = 15/36, 7/18 = 14/36.
  • 15/36 + 14/36 = 29/36. 29 tub son, 36 ga bo‘linmaydi, kasr qisqarmaydi.

Javob: 29/36.

EKUB kasrlarni qisqartirishda ham kerak: 42/56 ni qisqartirish uchun EKUB(42, 56) = 14 ni topamiz, so‘ng son va maxrajni 14 ga bo‘lamiz: 3/4.

Tipik xatolar

  • EKUB va EKUK ni almashtirish. EKUB — bo‘luvchi, shuning uchun sonlardan katta bo‘lmaydi; EKUK — karrali, sonlardan kichik bo‘lmaydi.
  • EKUK ni topishda umumiy ko‘paytuvchini ikki marta olish: 24 va 36 da 2³ · 3² = 72, 2³ · 3 · 2² · 3² emas.
  • EKUB da eng katta darajani olish. EKUB uchun darajalarning kichigi olinadi: 24 va 36 uchun 2², 2³ emas.
  • Evklid algoritmida to‘xtashni bilmaslik: qoldiq 0 bo‘lganda to‘xtang va oxirgi bo‘luvchini oling, qoldiqni emas.
  • Masalada qaysi tushuncha kerakligini aniqlamaslik. «Teng qismga bo‘lish» — EKUB, «yana birga bo‘lish» yoki «umumiy maxraj» — EKUK.
  • Natijani tekshirmaslik: ikki son uchun EKUB · EKUK = a · b.

15 ta mashq

1–12-mashqlarda EKUB va EKUK ni toping (ikkita yoki uchta son), 13–15-mashqlar — masalalar. Avval o‘zingiz yeching, keyin pastdagi javoblar bilan solishtiring.

  • 1) 8 va 12 sonlarining EKUB va EKUK qiymatlarini toping.
  • 2) 15 va 20 sonlarining EKUB va EKUK qiymatlarini toping.
  • 3) 18 va 27 sonlarining EKUB va EKUK qiymatlarini toping.
  • 4) 36 va 48 sonlarining EKUB va EKUK qiymatlarini toping.
  • 5) 45 va 75 sonlarining EKUB va EKUK qiymatlarini toping.
  • 6) 56 va 84 sonlarining EKUB va EKUK qiymatlarini toping.
  • 7) 72 va 108 sonlarining EKUB va EKUK qiymatlarini toping.
  • 8) 91 va 143 sonlarining EKUB va EKUK qiymatlarini toping.
  • 9) 221 va 323 sonlarining EKUB va EKUK qiymatlarini toping.
  • 10) 360 va 840 sonlarining EKUB va EKUK qiymatlarini toping.
  • 11) 12, 18 va 27 sonlarining EKUB va EKUK qiymatlarini toping.
  • 12) 20, 30 va 45 sonlarining EKUB va EKUK qiymatlarini toping.
  • 13) Masala: 56 ta daftar va 42 ta qalam bir xil to‘plamlarga bo‘linadi. Eng ko‘pi bilan nechta to‘plam bo‘ladi va har birida nechtadan daftar va qalam bor?
  • 14) Masala: uchta chiroq mos ravishda har 6, 8 va 12 soniyada yonadi. Ular bir vaqtda yonib turganda, yana qachon birga yonadi?
  • 15) 7/15 − 3/20 ayirmasini EKUK yordamida hisoblang.

Mashqlar javoblari

  • 1) EKUB = 4, EKUK = 24.
  • 2) EKUB = 5, EKUK = 60.
  • 3) EKUB = 9, EKUK = 54.
  • 4) EKUB = 12, EKUK = 144.
  • 5) EKUB = 15, EKUK = 225.
  • 6) EKUB = 28, EKUK = 168.
  • 7) EKUB = 36, EKUK = 216.
  • 8) EKUB = 13, EKUK = 1001.
  • 9) EKUB = 17, EKUK = 4199.
  • 10) EKUB = 120, EKUK = 2520.
  • 11) EKUB = 3, EKUK = 108.
  • 12) EKUB = 5, EKUK = 180.
  • 13) 14 ta to‘plam (EKUB(56, 42) = 14): har birida 4 ta daftar va 3 ta qalam.
  • 14) 24 soniyadan keyin (EKUK(6, 8, 12) = 24).
  • 15) Umumiy maxraj EKUK(15, 20) = 60. 7/15 = 28/60, 3/20 = 9/60. 28/60 − 9/60 = 19/60.

EKUB va EKUK bilan ishlashda sonlarni tez ko‘paytirish ham yordam beradi: og‘zaki hisoblash usullari va qisqa ko‘paytirish formulalari. Karralilarni topish uchun karra jadvali kerak, tub ko‘paytuvchilarni topish uchun — tub sonlar jadvali. onlayn testlar katalogida boshqa fanlar bo‘yicha savollar bor. AI paket shartlari AI chat tariflari sahifasida. Boshqa vazifalar uchun o‘zbek tilidagi AI chatni oching.

AI paket bo‘yicha savolingiz bo‘lsa, bizga Telegram’da yoki ceo@gptbot.uz manziliga yozing.

FAQ

Ko‘p beriladigan savollar

EKUB va EKUK nima?

+

EKUB — eng katta umumiy bo‘luvchi: berilgan sonlarning har birini qoldiqsiz bo‘la oladigan eng katta son. EKUK — eng kichik umumiy karrali: berilgan sonlarning hammasiga qoldiqsiz bo‘linadigan eng kichik son. 12 va 18 uchun EKUB = 6, EKUK = 36.

EKUB va EKUK orasida qanday bog‘lanish bor?

+

Ikki natural son uchun EKUB · EKUK = a · b. Masalan, 12 va 18: 6 · 36 = 216 = 12 · 18. Bu formula bilan EKUB topilgach, EKUK ni tez hisoblash mumkin. Uchta va undan ortiq son uchun bu formula to‘g‘ri kelmaydi.

Qaysi usul yaxshi: ajratishmi yoki Evklid algoritmi?

+

Kichik sonlar uchun ajratish tushunarliroq. Katta sonlar yoki ko‘paytuvchilarga ajratish qiyin bo‘lgan sonlar uchun Evklid algoritmi tezroq. Ikkala usul bir xil natija beradi.

Masalada EKUB yoki EKUK kerakligini qanday bilaman?

+

Narsalarni eng ko‘p teng guruhga bo‘lish, eng katta kvadrat yoki eng uzun teng bo‘lak so‘ralsa — EKUB. Takrorlanadigan hodisalar qachon yana mos tushishi yoki kasrlarning umumiy maxraji so‘ralsa — EKUK.

Sonlardan biri ikkinchisiga bo‘linsa-chi?

+

Shunda EKUB kichik son, EKUK esa katta son bo‘ladi. Masalan, 6 va 18: 18 ÷ 6 = 3, EKUB = 6, EKUK = 18.

AI o‘qituvchi bepulmi?

+

Jadvallar, qoidalar va mashqlar bepul. AI o‘qituvchining tushuntirish va tekshiruvlari uchun butun sayt bo‘yicha jami 3 ta bepul sinov javobi bor, ular AI chat bilan umumiy va har kuni yangilanmaydi; keyin AI paket kerak.

Bu ChatGPT’mi?

+

Yo‘q. GPTBot.uz — mustaqil servis: OpenAI ham, ChatGPT ham emas. Tushuntirishni boshqa kompaniyaning til modeli beradi; qaysi model javob bergani har bir javob ostida yozilgan.