Asosiy kontentga o‘tish

Mental arifmetika: xayolda hisoblashning 12 usuli va 100 ta mashq

AI-chat yuklanmoqda…

Yangilangan:

Mental arifmetika — hisoblashni qog‘ozsiz va kalkulyatorsiz, xayolda bajarish. Bu sahifa maktab o‘quvchilari uchun og‘zaki hisoblash usullari haqida: abakus yoki maxsus kurs emas, oddiy matematika qoidalari. Sahifada 12 ta usul, ularning misollari va javobli 100 ta mashq (besh daraja, har birida 20 tadan) bor. Shu sahifadagi AI chat «O‘qituvchi» rolida ochiladi: u yangi misollar tuzadi va javoblaringizni tekshiradi.

Jadvallar, qoidalar va mashqlar har doim bepul. AI o‘qituvchi — GPTBot.uz AI chati, mustaqil servis: OpenAI ham, ChatGPT ham emas. Ro‘yxatdan o‘tmasdan butun sayt bo‘yicha jami 3 ta bepul sinov javobi bor va ular yangilanmaydi; keyin davom etish uchun AI paket kerak: narx, muddat va to‘lov usullari chatda ko‘rsatiladi.

Qisqa qoida: xayolda hisoblash tartibi

  • Avval sonlarga qarang: yaxlit songa (10, 100, 1000) yaqin sonmi? Shunda yaxlitlab, farqni keyin qo‘shing yoki ayiring.
  • Katta sonni xonalarga ajrating: 46 = 40 + 6. Avval o‘nliklarni, keyin birliklarni hisoblang.
  • Qiyin amalni oson amalga almashtiring: 5 ga ko‘paytirish o‘rniga 10 ga ko‘paytirib, 2 ga bo‘ling.
  • Oraliq natijani ovoz chiqarib yoki ichingizda takrorlang, keyin keyingi qadamga o‘ting.
  • Javobni bahola bilan tekshiring: 47 × 9 taxminan 50 × 9 = 450, javob 423 shunga yaqin.

12 usul bir qarashda

№UsulQoidaMisol
1Xonalar bo‘yicha qo‘shishAvval o‘nliklar, keyin birliklar46 + 38 = 70 + 14 = 84
2Yaxlitlab qo‘shishYaxlit songa to‘ldirib, ortig‘ini ayirish49 + 36 = 50 + 36 − 1 = 85
3Yuzga to‘ldirishBirliklar 10 ga, o‘nliklar 9 ga to‘ldiriladi100 − 37 = 63
4Yaxlitlab ayirishYaxlit sonni ayirib, farqni qaytarish82 − 47 = 82 − 50 + 3 = 35
55 ga ko‘paytirish va bo‘lish10 ga ko‘paytirib 2 ga bo‘lish46 × 5 = 460 ÷ 2 = 230
69 va 99 ga ko‘paytirish10 yoki 100 ga ko‘paytirib, sonni ayirish47 × 9 = 470 − 47 = 423
711 ga ko‘paytirishRaqamlar orasiga ularning yig‘indisini yozish36 × 11 = 396
825 ga ko‘paytirish va bo‘lish100 ga ko‘paytirib 4 ga bo‘lish36 × 25 = 3600 ÷ 4 = 900
9Ikkilantirish va yarmilashBir ko‘paytuvchini 2 ga bo‘lib, ikkinchisini 2 ga ko‘paytirish16 × 35 = 8 × 70 = 560
10Taqsimot qonuniSonni xonalarga ajratib ko‘paytirish47 × 6 = 240 + 42 = 282
115 bilan tugaydigan son kvadratiO‘nlik raqamini keyingisiga ko‘paytirib, 25 qo‘shib yozish35² = 3 × 4 | 25 = 1225
12Foiz: 10, 50, 25, 110% — 10 ga, 50% — 2 ga, 25% — 4 ga bo‘lish240 ning 15% = 24 + 12 = 36

12 usul: misollar va izohlar

1. Xonalar bo‘yicha qo‘shish

Ikkala sonni o‘nlik va birliklarga ajratamiz. 46 + 38: 40 + 30 = 70, 6 + 8 = 14, 70 + 14 = 84.

2. Yaxlitlab qo‘shish

Bir qo‘shiluvchi yaxlit songa yaqin bo‘lsa, uni yaxlitlab, farqni ayiramiz. 49 + 36 = 50 + 36 − 1 = 85. Katta sonlarda ham shunday: 198 + 247 = 200 + 247 − 2 = 445.

3. Yuzga to‘ldirish

100 − 37 ni topish uchun 37 ga nima qo‘shilsa 100 bo‘lishini topamiz. Qoida: birliklar raqamini 10 ga, o‘nliklar raqamini 9 ga to‘ldiring. 37: 7 → 3, 3 → 6, javob 63. Xuddi shunday 1000 − 357: 3 → 6, 5 → 4, 7 → 3, javob 643.

4. Yaxlitlab ayirish

Ayriluvchini yaxlit songa chiqaramiz, ortiqcha ayirganimizni qaytaramiz. 82 − 47 = 82 − 50 + 3 = 35. Yana: 503 − 198 = 503 − 200 + 2 = 305.

5. 5 ga ko‘paytirish va bo‘lish

5 = 10 ÷ 2, shuning uchun 5 ga ko‘paytirish uchun 10 ga ko‘paytirib, 2 ga bo‘lamiz: 46 × 5 = 460 ÷ 2 = 230. 5 ga bo‘lishda teskarisi: avval 2 ga ko‘paytirib, 10 ga bo‘lamiz: 350 ÷ 5 = 700 ÷ 10 = 70.

6. 9 va 99 ga ko‘paytirish

9 = 10 − 1: 47 × 9 = 470 − 47 = 423. 99 = 100 − 1: 12 × 99 = 1200 − 12 = 1188.

7. 11 ga ko‘paytirish

Ikki xonali sonning raqamlari orasiga ularning yig‘indisini yozamiz. 36 × 11: 3, (3 + 6 = 9), 6 → 396. Yig‘indi 10 dan oshsa, birlik chapdagi raqamga qo‘shiladi: 78 × 11: 7, (7 + 8 = 15), 8 → 7 + 1 = 8, 5, 8 → 858.

8. 25 ga ko‘paytirish va bo‘lish

25 = 100 ÷ 4. 36 × 25: 3600 ni ikki marta 2 ga bo‘lamiz: 1800, 900. 25 ga bo‘lishda 4 ga ko‘paytirib, 100 ga bo‘lamiz: 1200 ÷ 25 = 4800 ÷ 100 = 48.

9. Ikkilantirish va yarmilash

Ko‘paytuvchilardan birini 2 ga bo‘lib, ikkinchisini 2 ga ko‘paytirsak, ko‘paytma o‘zgarmaydi. 35 × 4 = 70 × 2 = 140. 16 × 35 = 8 × 70 = 560.

10. Taqsimot qonuni

Sonni xonalarga ajratib, har birini ko‘paytiramiz, keyin qo‘shamiz. 47 × 6 = 40 × 6 + 7 × 6 = 240 + 42 = 282. Yaxlitlash bilan birga: 29 × 12 = 30 × 12 − 12 = 360 − 12 = 348.

11. 5 bilan tugaydigan sonning kvadrati

Son 5 bilan tugasa, o‘nlik raqamini o‘zidan keyingi raqamga ko‘paytiramiz va oxiriga 25 yozamiz. 35²: 3 × 4 = 12, javob 1225. 75²: 7 × 8 = 56, javob 5625.

12. Foiz: 10, 50, 25 va 1

10% — sonni 10 ga bo‘lish, 50% — 2 ga, 25% — 4 ga, 1% — 100 ga bo‘lish. Boshqa foizlar shulardan yig‘iladi. 240 ning 15% = 10% + 5% = 24 + 12 = 36. 800 ning 12,5% = 800 ÷ 8 = 100.

Bu usullarning hammasi oddiy arifmetik qonunlarga tayanadi, shuning uchun ularni «sehr» emas, qoida sifatida o‘rganing. Kuniga 5–10 daqiqa bir xil usulda 5–6 ta misol yechish yetarli.

100 ta mashq: besh daraja

Har bir darajada 20 tadan misol. Kerakli usulni tanlang, qog‘ozga faqat javobni yozing, keyin pastdagi javoblar bilan solishtiring. 1-darajadan boshlang va faqat 80% dan ko‘pi to‘g‘ri bo‘lsa, keyingisiga o‘ting.

1-daraja. 100 ichida qo‘shish va ayirish

  • 1) 38 + 27 =
  • 2) 46 + 39 =
  • 3) 57 + 25 =
  • 4) 68 + 24 =
  • 5) 75 + 18 =
  • 6) 29 + 46 =
  • 7) 84 + 17 =
  • 8) 53 + 38 =
  • 9) 45 + 47 =
  • 10) 66 + 29 =
  • 11) 72 − 25 =
  • 12) 91 − 36 =
  • 13) 63 − 28 =
  • 14) 85 − 49 =
  • 15) 54 − 17 =
  • 16) 100 − 43 =
  • 17) 100 − 68 =
  • 18) 80 − 37 =
  • 19) 77 − 38 =
  • 20) 92 − 57 =

2-daraja. Yuzliklar va yaxlitlash

  • 21) 198 + 247 =
  • 22) 499 + 325 =
  • 23) 350 + 480 =
  • 24) 276 + 199 =
  • 25) 605 + 298 =
  • 26) 1000 − 357 =
  • 27) 700 − 268 =
  • 28) 503 − 198 =
  • 29) 840 − 395 =
  • 30) 1200 − 450 =
  • 31) 350 + 275 =
  • 32) 412 + 299 =
  • 33) 900 − 485 =
  • 34) 746 − 299 =
  • 35) 58 + 67 + 42 =
  • 36) 125 + 375 =
  • 37) 264 + 136 =
  • 38) 834 − 599 =
  • 39) 999 + 999 =
  • 40) 1000 − 648 =

3-daraja. Ko‘paytirish usullari

  • 41) 46 × 5 =
  • 42) 38 × 5 =
  • 43) 64 × 5 =
  • 44) 26 × 25 =
  • 45) 44 × 25 =
  • 46) 48 × 25 =
  • 47) 23 × 9 =
  • 48) 47 × 9 =
  • 49) 35 × 9 =
  • 50) 24 × 11 =
  • 51) 36 × 11 =
  • 52) 53 × 11 =
  • 53) 78 × 11 =
  • 54) 15 × 4 =
  • 55) 35 × 4 =
  • 56) 16 × 15 =
  • 57) 45 × 20 =
  • 58) 32 × 50 =
  • 59) 18 × 99 =
  • 60) 12 × 99 =

4-daraja. Kvadratlar, taqsimot va bo‘lish

  • 61) 25² =
  • 62) 35² =
  • 63) 45² =
  • 64) 55² =
  • 65) 65² =
  • 66) 75² =
  • 67) 47 × 6 =
  • 68) 58 × 7 =
  • 69) 36 × 8 =
  • 70) 29 × 12 =
  • 71) 96 ÷ 4 =
  • 72) 144 ÷ 8 =
  • 73) 350 ÷ 5 =
  • 74) 1200 ÷ 25 =
  • 75) 450 ÷ 50 =
  • 76) 630 ÷ 9 =
  • 77) 840 ÷ 12 =
  • 78) 156 ÷ 12 =
  • 79) 272 ÷ 16 =
  • 80) 95² =

5-daraja. Foiz va aralash misollar

  • 81) 340 ning 10 foizi
  • 82) 250 ning 20 foizi
  • 83) 480 ning 25 foizi
  • 84) 240 ning 15 foizi
  • 85) 360 ning 50 foizi
  • 86) 800 ning 12,5 foizi
  • 87) 90 ning 30 foizi
  • 88) 1500 ning 1 foizi
  • 89) 47 × 21 =
  • 90) 99 × 15 =
  • 91) 102 × 35 =
  • 92) 36 × 15 =
  • 93) 98 × 7 =
  • 94) 19 × 21 =
  • 95) 125 × 8 =
  • 96) 2,5 × 36 =
  • 97) 0,5 × 78 =
  • 98) 63 × 11 =
  • 99) 72 × 25 =
  • 100) 56 × 99 =

Mashqlar javoblari

Javoblar: 1-daraja

  • 1) 65
  • 2) 85
  • 3) 82
  • 4) 92
  • 5) 93
  • 6) 75
  • 7) 101
  • 8) 91
  • 9) 92
  • 10) 95
  • 11) 47
  • 12) 55
  • 13) 35
  • 14) 36
  • 15) 37
  • 16) 57
  • 17) 32
  • 18) 43
  • 19) 39
  • 20) 35

Javoblar: 2-daraja

  • 21) 445
  • 22) 824
  • 23) 830
  • 24) 475
  • 25) 903
  • 26) 643
  • 27) 432
  • 28) 305
  • 29) 445
  • 30) 750
  • 31) 625
  • 32) 711
  • 33) 415
  • 34) 447
  • 35) 167
  • 36) 500
  • 37) 400
  • 38) 235
  • 39) 1998
  • 40) 352

Javoblar: 3-daraja

  • 41) 230
  • 42) 190
  • 43) 320
  • 44) 650
  • 45) 1100
  • 46) 1200
  • 47) 207
  • 48) 423
  • 49) 315
  • 50) 264
  • 51) 396
  • 52) 583
  • 53) 858
  • 54) 60
  • 55) 140
  • 56) 240
  • 57) 900
  • 58) 1600
  • 59) 1782
  • 60) 1188

Javoblar: 4-daraja

  • 61) 625
  • 62) 1225
  • 63) 2025
  • 64) 3025
  • 65) 4225
  • 66) 5625
  • 67) 282
  • 68) 406
  • 69) 288
  • 70) 348
  • 71) 24
  • 72) 18
  • 73) 70
  • 74) 48
  • 75) 9
  • 76) 70
  • 77) 70
  • 78) 13
  • 79) 17
  • 80) 9025

Javoblar: 5-daraja

  • 81) 34
  • 82) 50
  • 83) 120
  • 84) 36
  • 85) 180
  • 86) 100
  • 87) 27
  • 88) 15
  • 89) 987
  • 90) 1485
  • 91) 3570
  • 92) 540
  • 93) 686
  • 94) 399
  • 95) 1000
  • 96) 90
  • 97) 39
  • 98) 693
  • 99) 1800
  • 100) 5544

Tipik xatolar

  • Yaxlitlab hisoblagach farqni noto‘g‘ri tomonga qaytarish: 49 + 36 da 50 ga chiqdik, demak bitta ortiqcha, 1 ni ayiramiz; 82 − 47 da 50 ayirdik, 3 ni qaytarib qo‘shamiz.
  • 11 ga ko‘paytirishda yig‘indi 10 dan oshganda birlikni chap raqamga qo‘shishni unutish: 78 × 11 = 858, 7158 emas.
  • 5 ga ko‘paytirishda 10 ga ko‘paytirib, bo‘lishni unutish: 46 × 5 = 460 emas, 230.
  • Kvadratda 25 ni yozmaslik yoki o‘nlik raqamini o‘zining o‘ziga ko‘paytirish: 35² uchun 3 × 3 emas, 3 × 4.
  • Foizni sonning o‘ziga emas, boshqa songa nisbatan hisoblash: 15% ni topishda 10% va 5% bir sondan olinadi.
  • Tez hisoblayman deb tekshirmaslik. Javobni bahola bilan solishtiring.

Bu sahifa sonlar bilan ishlashni davom ettiradi: qisqa ko‘paytirish formulalari katta ifodalarni soddalashtiradi, tub sonlar jadvali bo‘luvchilarni tez ko‘rishga yordam beradi, umumiy bo‘luvchi va karrali topish kasrlar bilan ishlashda kerak. Ko‘paytirishni avval karra jadvali bilan mustahkamlang, tenglamalar uchun tenglamalar sistemasi sahifasiga o‘ting. Onlayn testlar katalogida boshqa fanlar bo‘yicha savollar bor. AI paket shartlari AI chat tariflari sahifasida. Boshqa vazifalar uchun o‘zbek tilidagi AI chatni oching.

AI paket bo‘yicha savolingiz bo‘lsa, bizga Telegram’da yoki ceo@gptbot.uz manziliga yozing.

FAQ

Ko‘p beriladigan savollar

Mental arifmetika nima, bu abakus bilan hisoblashmi?

+

Mental arifmetika — hisoblashni xayolda bajarish. Bu sahifada abakus kursi yo‘q: faqat maktab matematikasiga tayanadigan usullar, ya’ni xonalarga ajratish, yaxlitlash va ko‘paytirish qonunlari berilgan.

Tez hisoblashni qaerdan boshlash kerak?

+

Qo‘shish va ayirishdan: xonalar bo‘yicha qo‘shish, yaxlitlash va yuzga to‘ldirish usullarini 1–2-daraja mashqlarida mashq qiling. Karra jadvalini yaxshi bilish keyingi usullar uchun asos.

Kuniga qancha shug‘ullanish kerak?

+

Aniq vaqt belgilab bo‘lmaydi, lekin har kuni 5–10 daqiqa, 5–6 ta misol yechish tartibli va yengil. Bir kunda juda ko‘p yechgandan ko‘ra, muntazam shug‘ullanish qulayroq.

Nega 11 ga ko‘paytirish usuli ishlaydi?

+

Chunki a·10 + b ni 11 ga ko‘paytirsak, (a·10 + b)·10 + (a·10 + b) = a·100 + (a + b)·10 + b chiqadi: o‘rtadagi raqam a + b. Masalan, 36 × 11 = 300 + 90 + 6 = 396.

Bu usullar imtihonda ruxsat etilganmi?

+

Xayolda hisoblash — oddiy hisoblash yo‘li, uni taqiqlab bo‘lmaydi. Lekin yechimda qadamlarni yozish kerak bo‘lsa, o‘qituvchining talabiga amal qiling.

AI o‘qituvchi bepulmi?

+

Jadvallar, qoidalar va mashqlar bepul. AI o‘qituvchining tushuntirish va tekshiruvlari uchun butun sayt bo‘yicha jami 3 ta bepul sinov javobi bor, ular AI chat bilan umumiy va har kuni yangilanmaydi; keyin AI paket kerak.

Bu ChatGPT’mi?

+

Yo‘q. GPTBot.uz — mustaqil servis: OpenAI ham, ChatGPT ham emas. Tushuntirishni boshqa kompaniyaning til modeli beradi; qaysi model javob bergani har bir javob ostida yozilgan.