Asosiy kontentga o‘tish

Tenglamalar sistemasini yechish: 3 usul, 12 misol, mashqlar

AI-chat yuklanmoqda…

Yangilangan:

Tenglamalar sistemasi — bir vaqtda bajarilishi kerak bo‘lgan ikki yoki undan ko‘p tenglama. Ikki noma’lumli sistemaning yechimi — ikkala tenglamani ham to‘g‘ri tenglikka aylantiradigan x va y qiymatlari. Masalan, x + y = 7 va x − y = 1 sistemasining yechimi x = 4, y = 3: 4 + 3 = 7 va 4 − 3 = 1. Bu sahifada uch usul — o‘rniga qo‘yish, qo‘shish va grafik usul, 12 ta bosqichma-bosqich yechilgan sistema va javobli 12 ta mashq bor. Shu sahifadagi AI chat «O‘qituvchi» rolida ochiladi: u yangi sistema tuzadi va sizning yechimingizni tekshiradi.

Jadvallar, qoidalar va mashqlar har doim bepul. AI o‘qituvchi — GPTBot.uz AI chati, mustaqil servis: OpenAI ham, ChatGPT ham emas. Ro‘yxatdan o‘tmasdan butun sayt bo‘yicha jami 3 ta bepul sinov javobi bor va ular yangilanmaydi; keyin davom etish uchun AI paket kerak: narx, muddat va to‘lov usullari chatda ko‘rsatiladi.

Qisqa qoida: sistema qanday yechiladi

  • Ikkala tenglamani x va y tartibida yozing: noma’lumlar bir ustunda tursin.
  • Usulni tanlang. Biror tenglamada noma’lum yakka turgan bo‘lsa (y = 2x yoki x = y + 3), o‘rniga qo‘yish qulay. Aks holda qo‘shish usulini oling.
  • Bitta noma’lumni yo‘qoting: bitta tenglama hosil bo‘ladi, uni yeching.
  • Topilgan qiymatni tenglamalardan biriga qo‘yib, ikkinchi noma’lumni toping.
  • Ikkala tenglamaga qo‘yib tekshiring. Javobni juftlik shaklida yozing: x = 4, y = 3.

Bitta noma’lumli chiziqli tenglamalar (masalan, 3x + 5 = 20) alohida sahifada tushuntirilgan: bitta noma’lumli tenglamalarni yechish qadamlari. Bu yerda ikkita noma’lum bilan ishlaymiz.

Uch usul bir qarashda

UsulQachon qulayAsosiy qadamMisol
O‘rniga qo‘yishBir noma’lum yakka turibdi yoki oson ajraladiNoma’lumni ifodalab, ikkinchi tenglamaga qo‘yishy = 2x; x + y = 12
Qo‘shish (ayirish)Noma’lumlar oldidagi sonlar teng yoki qarama-qarshiTenglamalarni qo‘shib yoki ayirib, bir noma’lumni yo‘qotishx + y = 10; x − y = 4
Qo‘shish + ko‘paytirishKoeffitsiyentlar har xilTenglamani songa ko‘paytirib, koeffitsiyentlarni tenglashtirish3x + 2y = 7; 2x + 5y = 12
Grafik usulYechimni chizmada ko‘rish, taxminiy javobIkki to‘g‘ri chiziq chizib, kesishish nuqtasini topishy = x + 1; x + y = 5

Har qanday sistemani qo‘shish usulida yechish mumkin, shuning uchun imtihon va nazorat ishlarida u eng ishonchli. O‘rniga qo‘yish esa yakka turgan noma’lum bor sistemalarda tezroq.

Nechta yechim bo‘lishi mumkin

HolatHisoblashda nima chiqadiChizmadaMisol
Bitta yechimx va y aniq sonlarTo‘g‘ri chiziqlar bir nuqtada kesishadix + y = 7; x − y = 1 → (4; 3)
Yechim yo‘q0 = 5 kabi noto‘g‘ri tenglikChiziqlar parallelx + y = 3; 2x + 2y = 8
Cheksiz ko‘p yechim0 = 0 kabi doim to‘g‘ri tenglikChiziqlar ustma-ust tushadix + y = 3; 2x + 2y = 6

O‘rniga qo‘yish usuli: 3 ta misol

1-misol. x + y = 7; x − y = 1

  • Birinchi tenglamadan x ni ifodalaymiz: x = 7 − y.
  • Buni ikkinchi tenglamaga qo‘yamiz: (7 − y) − y = 1.
  • Soddalashtiramiz: 7 − 2y = 1, bundan 2y = 6, y = 3.
  • x ni topamiz: x = 7 − 3 = 4.
  • Tekshiruv: 4 + 3 = 7 (to‘g‘ri), 4 − 3 = 1 (to‘g‘ri).

Javob: x = 4, y = 3.

2-misol. y = 2x; x + y = 12

  • y allaqachon tayyor: y = 2x. Uni ikkinchi tenglamaga qo‘yamiz: x + 2x = 12.
  • 3x = 12, bundan x = 4.
  • y = 2 · 4 = 8.
  • Tekshiruv: 4 + 8 = 12 (to‘g‘ri), 8 = 2 · 4 (to‘g‘ri).

Javob: x = 4, y = 8.

3-misol. 2x + y = 11; x − 3y = −5

  • Birinchi tenglamada y oldida 1 turibdi, uni ifodalaymiz: y = 11 − 2x.
  • Ikkinchi tenglamaga qo‘yamiz: x − 3(11 − 2x) = −5.
  • Qavsni ochamiz: x − 33 + 6x = −5. Qavs oldidagi minus ishorani hamma hadga qo‘llang.
  • 7x − 33 = −5, 7x = 28, x = 4.
  • y = 11 − 2 · 4 = 3.
  • Tekshiruv: 2 · 4 + 3 = 11 (to‘g‘ri), 4 − 3 · 3 = 4 − 9 = −5 (to‘g‘ri).

Javob: x = 4, y = 3.

Qo‘shish usuli: 7 ta misol

G‘oya oddiy: tenglamalarni hadma-had qo‘shamiz yoki ayiramiz, shunda bitta noma’lum yo‘qoladi. Ayirishda ikkinchi tenglamaning har bir hadidan ishorasi o‘zgarishini unutmang.

4-misol. x + y = 10; x − y = 4

  • y oldidagi sonlar qarama-qarshi (+1 va −1). Tenglamalarni qo‘shamiz: (x + y) + (x − y) = 10 + 4.
  • 2x = 14, bundan x = 7.
  • Birinchi tenglamadan y = 10 − 7 = 3.
  • Tekshiruv: 7 + 3 = 10 va 7 − 3 = 4 (ikkalasi to‘g‘ri).

Javob: x = 7, y = 3.

5-misol. 3x + 2y = 15; 3x − y = 6

  • x oldidagi sonlar bir xil (3 va 3). Birinchi tenglamadan ikkinchisini ayiramiz: (3x + 2y) − (3x − y) = 15 − 6.
  • 3y = 9, bundan y = 3.
  • Ikkinchi tenglamaga qo‘yamiz: 3x − 3 = 6, 3x = 9, x = 3.
  • Tekshiruv: 3 · 3 + 2 · 3 = 15 (to‘g‘ri), 3 · 3 − 3 = 6 (to‘g‘ri).

Javob: x = 3, y = 3.

6-misol. 2x + 3y = 12; 4x − 3y = 6

  • y oldida +3 va −3 turibdi, ularni qo‘shsak yo‘qoladi: (2x + 3y) + (4x − 3y) = 12 + 6.
  • 6x = 18, bundan x = 3.
  • Birinchi tenglamaga qo‘yamiz: 6 + 3y = 12, 3y = 6, y = 2.
  • Tekshiruv: 2 · 3 + 3 · 2 = 12 (to‘g‘ri), 4 · 3 − 3 · 2 = 12 − 6 = 6 (to‘g‘ri).

Javob: x = 3, y = 2.

7-misol. 3x + 2y = 7; 2x + 5y = 12

  • Koeffitsiyentlar har xil. x ni tenglashtiramiz: 3 va 2 ning eng kichik umumiy karralisi 6.
  • Birinchi tenglamani 2 ga ko‘paytiramiz: 6x + 4y = 14. Ikkinchisini 3 ga ko‘paytiramiz: 6x + 15y = 36.
  • Ikkinchisidan birinchisini ayiramiz: (6x + 15y) − (6x + 4y) = 36 − 14, ya’ni 11y = 22, y = 2.
  • Birinchi tenglamaga qo‘yamiz: 3x + 4 = 7, 3x = 3, x = 1.
  • Tekshiruv: 3 · 1 + 2 · 2 = 7 (to‘g‘ri), 2 · 1 + 5 · 2 = 12 (to‘g‘ri).

Javob: x = 1, y = 2.

8-misol. 5x − 3y = 1; 3x + 2y = 12

  • y oldida −3 va +2: ularning eng kichik umumiy karralisi 6. Birinchini 2 ga, ikkinchini 3 ga ko‘paytiramiz.
  • 10x − 6y = 2 va 9x + 6y = 36.
  • Qo‘shamiz: 19x = 38, bundan x = 2.
  • Ikkinchi tenglamaga qo‘yamiz: 6 + 2y = 12, 2y = 6, y = 3.
  • Tekshiruv: 5 · 2 − 3 · 3 = 10 − 9 = 1 (to‘g‘ri), 3 · 2 + 2 · 3 = 12 (to‘g‘ri).

Javob: x = 2, y = 3.

9-misol. x + 2y = 3; 2x + 3y = 4 (yechim manfiy son bo‘ladi)

  • Birinchi tenglamani 2 ga ko‘paytiramiz: 2x + 4y = 6.
  • Undan ikkinchi tenglamani ayiramiz: (2x + 4y) − (2x + 3y) = 6 − 4, ya’ni y = 2.
  • Birinchi tenglamaga qo‘yamiz: x + 4 = 3, bundan x = −1.
  • Tekshiruv: −1 + 2 · 2 = 3 (to‘g‘ri), 2 · (−1) + 3 · 2 = −2 + 6 = 4 (to‘g‘ri).

Javob: x = −1, y = 2.

10-misol. Masala: hovlida tovuqlar va quyonlar bor. Jami 20 ta bosh va 56 ta oyoq. Nechta tovuq va nechta quyon bor?

  • Noma’lumlar: t — tovuqlar soni, q — quyonlar soni.
  • Boshlar: t + q = 20. Oyoqlar: tovuqda 2 ta, quyonda 4 ta, shuning uchun 2t + 4q = 56.
  • Ikkinchi tenglamani 2 ga bo‘lamiz: t + 2q = 28.
  • Undan birinchisini ayiramiz: (t + 2q) − (t + q) = 28 − 20, ya’ni q = 8.
  • t = 20 − 8 = 12.
  • Tekshiruv: 12 + 8 = 20 bosh, 2 · 12 + 4 · 8 = 24 + 32 = 56 oyoq (to‘g‘ri).

Javob: 12 ta tovuq va 8 ta quyon.

Grafik usul va maxsus holatlar

Grafik usulda har bir tenglama to‘g‘ri chiziqni beradi. Sistema yechimi — chiziqlar kesishgan nuqtaning koordinatalari. Chiziq chizish uchun ikkita nuqta yetadi, uchinchisi tekshiruv uchun.

11-misol. y = x + 1; x + y = 5

  • Birinchi chiziq uchun nuqtalar: x = 0 bo‘lsa y = 1; x = 2 bo‘lsa y = 3; x = 4 bo‘lsa y = 5.
  • Ikkinchi chiziq uchun nuqtalar: x = 0 bo‘lsa y = 5; x = 2 bo‘lsa y = 3; x = 5 bo‘lsa y = 0.
  • Ikkala jadvalda ham (2; 3) nuqta bor: chiziqlar aynan shu nuqtada kesishadi.
  • Tekshiruv: 3 = 2 + 1 (to‘g‘ri), 2 + 3 = 5 (to‘g‘ri).

Javob: x = 2, y = 3.

Grafik usul yechimni ko‘rsatadi, lekin kasr javoblarda aniq emas. Maktab ishlarida odatda grafik bilan topilgan javob algebra yo‘li bilan tasdiqlanadi.

12-misol. x + y = 3; 2x + 2y = 8

  • Ikkinchi tenglamani 2 ga bo‘lamiz: x + y = 4.
  • Birinchi tenglama x + y = 3 deydi, ikkinchisi x + y = 4. Bir xil yig‘indi ham 3, ham 4 bo‘lolmaydi.
  • Qo‘shish usulida ham shu natija: 2 · (birinchi) − (ikkinchi) = 0 = −2, noto‘g‘ri tenglik.
  • Chizmada bu ikkita parallel to‘g‘ri chiziq.

Javob: yechim yo‘q.

Tipik xatolar

  • Ayirishda ishorani faqat birinchi hadga qo‘llash. (3x + 2y) − (3x − y) da ikkinchi qavs ichidagi har bir had ishorasi o‘zgaradi: −3x va +y.
  • Tenglamani songa ko‘paytirganda bir tomonni unutish. 3x + 2y = 7 ni 2 ga ko‘paytirsangiz, o‘ng tomon ham 14 bo‘ladi.
  • Faqat bitta noma’lumni topib to‘xtash. Javob — juftlik: x ham, y ham kerak.
  • Qavsni noto‘g‘ri ochish: x − 3(11 − 2x) = x − 33 + 6x, x − 33 − 6x emas.
  • Tekshiruvni faqat bitta tenglamada qilish. To‘g‘ri yechim ikkala tenglamaga mos kelishi shart.
  • Noma’lumlarni almashtirib yuborish: (4; 3) va (3; 4) har xil javob. Tekshirib ko‘ring.

12 ta mashq

Avval o‘zingiz yeching, keyin pastdagi javoblar bilan solishtiring. Har birini tekshirib ko‘rishni unutmang. 1–10-mashqlar sistemalar, 11-mashq yosh masalasi, 12-mashqda maxsus holat bor.

  • 1) x + y = 9; x − y = 3
  • 2) y = x − 2; 2x + y = 13
  • 3) x = 3y; x + y = 20
  • 4) 3x + y = 14; x − y = 2
  • 5) 2x + y = 10; 3x − y = 5
  • 6) 4x + 3y = 24; 2x − 3y = −6
  • 7) 2x + 3y = 13; 3x − 2y = 0
  • 8) 5x + 2y = 16; 3x + 4y = 18
  • 9) x − 2y = −7; 3x + y = 7
  • 10) 3x − 4y = 2; 5x + 2y = 12
  • 11) Ota va o‘g‘ilning yoshlari yig‘indisi 50, ota o‘g‘ildan 4 marta katta. Ikkalasi necha yoshda?
  • 12) x + y = 2; 2x + 2y = 7. Yechim bormi?

Mashqlar javoblari

  • 1) x = 6, y = 3
  • 2) x = 5, y = 3
  • 3) x = 15, y = 5
  • 4) x = 4, y = 2
  • 5) x = 3, y = 4
  • 6) x = 3, y = 4
  • 7) x = 2, y = 3
  • 8) x = 2, y = 3
  • 9) x = 1, y = 4
  • 10) x = 2, y = 1
  • 11) o‘g‘il 10 yoshda, ota 40 yoshda
  • 12) Yechim yo‘q: ikkinchi tenglamani 2 ga bo‘lsak, x + y = 3,5 chiqadi, birinchisi esa x + y = 2 deydi.

Shu saytda yaqin mavzular ham bor: ixcham ko‘paytirish uchun qisqa ko‘paytirish formulalari, sonlarni xayolda hisoblash uchun og‘zaki hisoblash usullari, ko‘paytirishni mustahkamlash uchun karra jadvali. Boshqa fanlar bo‘yicha savollar onlayn testlar katalogida. Har kuni shug‘ullansangiz, sinov javoblari tez tugaydi: AI paket shartlari AI chat tariflari sahifasida. Boshqa vazifalar uchun o‘zbek tilidagi AI chatni oching.

AI paket bo‘yicha savolingiz bo‘lsa, bizga Telegram’da yoki ceo@gptbot.uz manziliga yozing.

FAQ

Ko‘p beriladigan savollar

Tenglamalar sistemasini qaysi usulda yechgan yaxshi?

+

Noma’lum yakka turgan sistemalarda (y = 2x, x = y + 3) o‘rniga qo‘yish tezroq. Boshqa hollarda qo‘shish usuli qulay: u har qanday chiziqli sistema uchun ishlaydi va qavslar bilan kam xato qildiradi.

Qo‘shish usulida qachon tenglamani songa ko‘paytirish kerak?

+

Qaysi noma’lumni yo‘qotmoqchi bo‘lsangiz, uning oldidagi sonlar teng yoki qarama-qarshi bo‘lishi kerak. Bo‘lmasa, tenglamalarni mos songa ko‘paytiring: masalan, 3x va 2x uchun birini 2 ga, ikkinchisini 3 ga, ikkalasida 6x hosil bo‘ladi.

Yechim to‘g‘ri ekanini qanday tekshiraman?

+

Topilgan x va y ni ikkala dastlabki tenglamaga qo‘yib, har ikkala tenglik to‘g‘ri chiqishini ko‘ring. Faqat bittasi to‘g‘ri chiqsa, hisoblashda xato bor.

Sistemaning yechimi bo‘lmasligi mumkinmi?

+

Ha. Agar hisoblashda 0 = 5 kabi noto‘g‘ri tenglik chiqsa, yechim yo‘q: chizmada bu parallel chiziqlar. 0 = 0 chiqsa, yechim cheksiz ko‘p: chiziqlar ustma-ust tushadi.

Uchta noma’lumli sistema qanday yechiladi?

+

Xuddi shu g‘oya bilan: avval tenglamalarning ikki juftidan bitta noma’lumni yo‘qotib, ikki noma’lumli sistema hosil qilasiz, keyin uni yuqoridagi usullarda yechasiz. Maktab dasturida ko‘pincha ikki noma’lumli sistemalar uchraydi.

AI o‘qituvchi bepulmi?

+

Jadvallar, qoidalar va mashqlar bepul. AI o‘qituvchining tushuntirish va tekshiruvlari uchun butun sayt bo‘yicha jami 3 ta bepul sinov javobi bor, ular AI chat bilan umumiy va har kuni yangilanmaydi; keyin AI paket kerak.

Bu ChatGPT’mi?

+

Yo‘q. GPTBot.uz — mustaqil servis: OpenAI ham, ChatGPT ham emas. Tushuntirishni boshqa kompaniyaning til modeli beradi; qaysi model javob bergani har bir javob ostida yozilgan.