Tenglamalar sistemasi — bir vaqtda bajarilishi kerak bo‘lgan ikki yoki undan ko‘p tenglama. Ikki noma’lumli sistemaning yechimi — ikkala tenglamani ham to‘g‘ri tenglikka aylantiradigan x va y qiymatlari. Masalan, x + y = 7 va x − y = 1 sistemasining yechimi x = 4, y = 3: 4 + 3 = 7 va 4 − 3 = 1. Bu sahifada uch usul — o‘rniga qo‘yish, qo‘shish va grafik usul, 12 ta bosqichma-bosqich yechilgan sistema va javobli 12 ta mashq bor. Shu sahifadagi AI chat «O‘qituvchi» rolida ochiladi: u yangi sistema tuzadi va sizning yechimingizni tekshiradi.
Jadvallar, qoidalar va mashqlar har doim bepul. AI o‘qituvchi — GPTBot.uz AI chati, mustaqil servis: OpenAI ham, ChatGPT ham emas. Ro‘yxatdan o‘tmasdan butun sayt bo‘yicha jami 3 ta bepul sinov javobi bor va ular yangilanmaydi; keyin davom etish uchun AI paket kerak: narx, muddat va to‘lov usullari chatda ko‘rsatiladi.
Qisqa qoida: sistema qanday yechiladi
Ikkala tenglamani x va y tartibida yozing: noma’lumlar bir ustunda tursin.
Usulni tanlang. Biror tenglamada noma’lum yakka turgan bo‘lsa (y = 2x yoki x = y + 3), o‘rniga qo‘yish qulay. Aks holda qo‘shish usulini oling.
Bitta noma’lumni yo‘qoting: bitta tenglama hosil bo‘ladi, uni yeching.
Topilgan qiymatni tenglamalardan biriga qo‘yib, ikkinchi noma’lumni toping.
Ikkala tenglamaga qo‘yib tekshiring. Javobni juftlik shaklida yozing: x = 4, y = 3.
Ikki to‘g‘ri chiziq chizib, kesishish nuqtasini topish
y = x + 1; x + y = 5
Har qanday sistemani qo‘shish usulida yechish mumkin, shuning uchun imtihon va nazorat ishlarida u eng ishonchli. O‘rniga qo‘yish esa yakka turgan noma’lum bor sistemalarda tezroq.
Nechta yechim bo‘lishi mumkin
Holat
Hisoblashda nima chiqadi
Chizmada
Misol
Bitta yechim
x va y aniq sonlar
To‘g‘ri chiziqlar bir nuqtada kesishadi
x + y = 7; x − y = 1 → (4; 3)
Yechim yo‘q
0 = 5 kabi noto‘g‘ri tenglik
Chiziqlar parallel
x + y = 3; 2x + 2y = 8
Cheksiz ko‘p yechim
0 = 0 kabi doim to‘g‘ri tenglik
Chiziqlar ustma-ust tushadi
x + y = 3; 2x + 2y = 6
O‘rniga qo‘yish usuli: 3 ta misol
1-misol. x + y = 7; x − y = 1
Birinchi tenglamadan x ni ifodalaymiz: x = 7 − y.
Buni ikkinchi tenglamaga qo‘yamiz: (7 − y) − y = 1.
Soddalashtiramiz: 7 − 2y = 1, bundan 2y = 6, y = 3.
G‘oya oddiy: tenglamalarni hadma-had qo‘shamiz yoki ayiramiz, shunda bitta noma’lum yo‘qoladi. Ayirishda ikkinchi tenglamaning har bir hadidan ishorasi o‘zgarishini unutmang.
4-misol. x + y = 10; x − y = 4
y oldidagi sonlar qarama-qarshi (+1 va −1). Tenglamalarni qo‘shamiz: (x + y) + (x − y) = 10 + 4.
Grafik usulda har bir tenglama to‘g‘ri chiziqni beradi. Sistema yechimi — chiziqlar kesishgan nuqtaning koordinatalari. Chiziq chizish uchun ikkita nuqta yetadi, uchinchisi tekshiruv uchun.
11-misol. y = x + 1; x + y = 5
Birinchi chiziq uchun nuqtalar: x = 0 bo‘lsa y = 1; x = 2 bo‘lsa y = 3; x = 4 bo‘lsa y = 5.
Ikkinchi chiziq uchun nuqtalar: x = 0 bo‘lsa y = 5; x = 2 bo‘lsa y = 3; x = 5 bo‘lsa y = 0.
Ikkala jadvalda ham (2; 3) nuqta bor: chiziqlar aynan shu nuqtada kesishadi.
Grafik usul yechimni ko‘rsatadi, lekin kasr javoblarda aniq emas. Maktab ishlarida odatda grafik bilan topilgan javob algebra yo‘li bilan tasdiqlanadi.
12-misol. x + y = 3; 2x + 2y = 8
Ikkinchi tenglamani 2 ga bo‘lamiz: x + y = 4.
Birinchi tenglama x + y = 3 deydi, ikkinchisi x + y = 4. Bir xil yig‘indi ham 3, ham 4 bo‘lolmaydi.
Qo‘shish usulida ham shu natija: 2 · (birinchi) − (ikkinchi) = 0 = −2, noto‘g‘ri tenglik.
Chizmada bu ikkita parallel to‘g‘ri chiziq.
Javob: yechim yo‘q.
Tipik xatolar
Ayirishda ishorani faqat birinchi hadga qo‘llash. (3x + 2y) − (3x − y) da ikkinchi qavs ichidagi har bir had ishorasi o‘zgaradi: −3x va +y.
Tenglamani songa ko‘paytirganda bir tomonni unutish. 3x + 2y = 7 ni 2 ga ko‘paytirsangiz, o‘ng tomon ham 14 bo‘ladi.
Faqat bitta noma’lumni topib to‘xtash. Javob — juftlik: x ham, y ham kerak.
Qavsni noto‘g‘ri ochish: x − 3(11 − 2x) = x − 33 + 6x, x − 33 − 6x emas.
Tekshiruvni faqat bitta tenglamada qilish. To‘g‘ri yechim ikkala tenglamaga mos kelishi shart.
Noma’lumlarni almashtirib yuborish: (4; 3) va (3; 4) har xil javob. Tekshirib ko‘ring.
12 ta mashq
Avval o‘zingiz yeching, keyin pastdagi javoblar bilan solishtiring. Har birini tekshirib ko‘rishni unutmang. 1–10-mashqlar sistemalar, 11-mashq yosh masalasi, 12-mashqda maxsus holat bor.
1) x + y = 9; x − y = 3
2) y = x − 2; 2x + y = 13
3) x = 3y; x + y = 20
4) 3x + y = 14; x − y = 2
5) 2x + y = 10; 3x − y = 5
6) 4x + 3y = 24; 2x − 3y = −6
7) 2x + 3y = 13; 3x − 2y = 0
8) 5x + 2y = 16; 3x + 4y = 18
9) x − 2y = −7; 3x + y = 7
10) 3x − 4y = 2; 5x + 2y = 12
11) Ota va o‘g‘ilning yoshlari yig‘indisi 50, ota o‘g‘ildan 4 marta katta. Ikkalasi necha yoshda?
12) x + y = 2; 2x + 2y = 7. Yechim bormi?
Mashqlar javoblari
1) x = 6, y = 3
2) x = 5, y = 3
3) x = 15, y = 5
4) x = 4, y = 2
5) x = 3, y = 4
6) x = 3, y = 4
7) x = 2, y = 3
8) x = 2, y = 3
9) x = 1, y = 4
10) x = 2, y = 1
11) o‘g‘il 10 yoshda, ota 40 yoshda
12) Yechim yo‘q: ikkinchi tenglamani 2 ga bo‘lsak, x + y = 3,5 chiqadi, birinchisi esa x + y = 2 deydi.
Tenglamalar sistemasini qaysi usulda yechgan yaxshi?
+
Noma’lum yakka turgan sistemalarda (y = 2x, x = y + 3) o‘rniga qo‘yish tezroq. Boshqa hollarda qo‘shish usuli qulay: u har qanday chiziqli sistema uchun ishlaydi va qavslar bilan kam xato qildiradi.
Qo‘shish usulida qachon tenglamani songa ko‘paytirish kerak?
+
Qaysi noma’lumni yo‘qotmoqchi bo‘lsangiz, uning oldidagi sonlar teng yoki qarama-qarshi bo‘lishi kerak. Bo‘lmasa, tenglamalarni mos songa ko‘paytiring: masalan, 3x va 2x uchun birini 2 ga, ikkinchisini 3 ga, ikkalasida 6x hosil bo‘ladi.
Yechim to‘g‘ri ekanini qanday tekshiraman?
+
Topilgan x va y ni ikkala dastlabki tenglamaga qo‘yib, har ikkala tenglik to‘g‘ri chiqishini ko‘ring. Faqat bittasi to‘g‘ri chiqsa, hisoblashda xato bor.
Sistemaning yechimi bo‘lmasligi mumkinmi?
+
Ha. Agar hisoblashda 0 = 5 kabi noto‘g‘ri tenglik chiqsa, yechim yo‘q: chizmada bu parallel chiziqlar. 0 = 0 chiqsa, yechim cheksiz ko‘p: chiziqlar ustma-ust tushadi.
Uchta noma’lumli sistema qanday yechiladi?
+
Xuddi shu g‘oya bilan: avval tenglamalarning ikki juftidan bitta noma’lumni yo‘qotib, ikki noma’lumli sistema hosil qilasiz, keyin uni yuqoridagi usullarda yechasiz. Maktab dasturida ko‘pincha ikki noma’lumli sistemalar uchraydi.
AI o‘qituvchi bepulmi?
+
Jadvallar, qoidalar va mashqlar bepul. AI o‘qituvchining tushuntirish va tekshiruvlari uchun butun sayt bo‘yicha jami 3 ta bepul sinov javobi bor, ular AI chat bilan umumiy va har kuni yangilanmaydi; keyin AI paket kerak.
Bu ChatGPT’mi?
+
Yo‘q. GPTBot.uz — mustaqil servis: OpenAI ham, ChatGPT ham emas. Tushuntirishni boshqa kompaniyaning til modeli beradi; qaysi model javob bergani har bir javob ostida yozilgan.